Azerbaycan

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Bu madde Azerbaycan Cumhuriyeti adlı ülke hakkındadır. Başlığın diğer anlamları için Azerbaycan (anlam ayrım) maddesine bakabilirsiniz.

Azərbaycan Respublikası'
Azerbaycan Cumhuriyeti


Azerbaycan Bayrağı	Azerbaycan Arması

Resmî dil

Başkent

Yönetim şekli

Cumhurbaşkanı

Başbakan

Yüzölçümü

86.597 km²
Dünya yüzeyinin 0,00054 ünü kaplar
111. en geniş ülke tarihi arazisi 500.850 km²

Nüfus

8.676.000
En kalabalık 89. ülke

Ulusal günler

18 Ekim 1991

Bağımsızlık

28 Mayıs 1918

Bütçe

400 milyar DOLAR USD

Para birimi

Azerbaycan Yeni Manatı

Saat dilimi
- Yaz saati

EET (UTC+4)
EEST (UTC+5)

Ulusal marş

Azərbaycan, Azərbaycan!

Trafik Kodu

İnternet alan adı

.az

Telefon kodu

+994

Azerbaycan resmî adıyla Azerbaycan Cumhuriyeti (Azerbaycan Dili: Azərbaycan Respublikası), Avrupa ve Asya kıtaları arasında, Güney Kafkasya'da ülkedir. Azerbaycan kuzeyde Rusya, kuzey batıda Gürcistan, güney batıda Ermenistan, güneyde İran ve güney batıda Nahçıvan'a komşu olarak Türkiye ile komşudur. Ülkenin doğu sınırını Hazar Denizi çizmektedir.

Konu başlıkları

1 Tarih
2 Coğrafi konumu
3 Demografik durumu
- 3.1 Yukarı Karabağ
- 3.2 Din
4 Siyasal ve sosyal yapılanmalar
5 Ekonomik ve sosyal yapı
6 Tarım ve Hayvancılık
7 Sanayi
8 Ulaşım
9 Eğitim
10 Sağlık
11 Sosyal Güvenlik
12 Karabağ Problemi
13 Resim Galerisi
14 İç bağlantılar
15 Kaynakça
16 Dış bağlantılar

[değiştir] Tarih

Ana madde: Azerbaycan tarihi

Eski zamanlardan Ortaçağ'a kadar, Azerbaycan terimi coğrafi olarak bugünkü Güney Azerbaycan için kullanmaktaydı. Bugün Kuzey Azerbaycan'ın, yani Azerbaycan Cumhuriyetinin, yerleştiği coğrafi arazi ise Albanya veya Aran gibi tanınmıştır. 12. yüzyılda İldenizlilerin kurmuş olduğu Azerbaycan Atabeyler Devleti bugünkü Kuzey ve Güney Azerbaycan topraklarını birleşik coğrafi, siyasi ve kültürel anlama getirmişdir.

Selçuklu Türkleri'nin Azerbaycan'da görülmeleri ise 1015-1021 yılları arasındadır. Sultan Alparslan zamanında Azerbaycan'da Türkmenler sayesinde Azerbaycan'ın Türkleşmesi kolay gerçekleşmistir. Azerbaycan daha sonra İlhanlılar'ın egemenliğine girmiş ve bir süre Altınordu Devleti'nin hakimiyetinde kalmış; Akkoyunlu ve Karakoyunlular döneminde Türk nüfusu bakımından en yoğun dönemini yaşamıştır. Daha sonra Azerbaycan'da Safeviler, Afşar ve Kaçarlar hüküm sürmüşlerdir.

Bundan sonra sırasıyla; Şeki, Gence, Bakü, Derbent, Kuba, Nahcivan, Revan, Tebriz, Urmiye, Erdebil hanlıkları dönemi başlamıştır.

Azerbaycan toprakları Rusların egemenliğine girdikten sonra Erivan'a ve Karabağ'a Ermeni'ler yerleştirilmeye başlanılmıştır.

Azerice, 1918 - 1920'de Kafkasya Kurultayı'nı toplamış ve 28 Mayıs 1918'de de ulusal Azerbaycan Devleti'ni kurmuşlardır. Bu devlet Orta Doğu'da ilk özerk cumhuriyet olmuştur. Ancak 1920'de Kafkasya ötesi Sosyalist Sovyet Cumhuriyetler Birliği'ne katılmak zorunda kalmıştır. 30 Eylül 1991'de SSCB çöküşüyle bağımsızlığını yeniden ilan etmiştir.

Azeriler Kafkasya bölgesinin en büyük Türk bölümünü oluşturmaktadır..

Bugüne kadar Kafkaslarda Türkçülük hareketlerinin merkezi hep Bakü olmuştur. Bu düşüncenin isim babaları Hüseyni Zade Ali, Ağaoğlu Ahmed, Ali Merdem Topçu Bey'dir.

Nahçıvan Azerice dersek Naxçıvan Azerbaycanın hep baş konsolosu olmuş ve de kurucusu Nahcıvan derken Azerbaycan Paytaxtı olması gereken yerdi]

[değiştir] Coğrafi konumu

Bakü

Azerbaycan 39° 24' kuzey enlemleri ile 44° 46' doğu boylamları arasındaki coğrafı bölgeye yerleşmiştir. Sınırların uzunluğu 3472 km dir. Azerbaycan'ın İran'la 765 km, Türkiye ile 15 km, Rusya ile 391 km, Gürcistan ile 471 km ve Ermenistan ile 1007 km sınırı vardır. Azerbaycan 657 metre deniz seviyesinden yüksektir ve topraklarının % 50'si dağlık alanlardır. Dağlık alanlar Büyük Kafkasya, Küçük Kafkasya ve Talış dağlarından meydana gelmektedir. En yüksek yeri Bazardüzü 4466 metre'dir. Hinal dağı, Delidağı, Kedidağı önemli dağlarıdır. Kür-Araz Ovası en büyük düzlüktür.

Azerbaycan iklimi dünyadaki 11 iklim çeşidinden 9 una sahiptir. Yıllık ortalama sıcaklığı 10 °C'nın üzerindedir. En büyük gölü 17,5 km² ile Hacıkabul Gölü'dür.

Azerbaycan'ın en uzun nehri 1364 km Hazar Denizi'ne dökülen Kür Nehri'dir. Araz ise 1072 km'dir.

[değiştir] Demografik durumu

Etnik Grup	Nüfus (1989)	Oran	Nüfus (1999)	Oran
Toplam	7.021.178	% 100	7.953.438	%100
Azerbaycan Turkleri	5.805.000	% 82,68	7.205.500	% 90.6
Ruslar	392.300	% 5,59	141.700	% 1.78
Ermeniler	390.500	% 5,56	121.700	% 1.52
Talışlar	21.200	% 0,3	76.800	% 0,97
Lezgiler	171.400	% 2,44	178.000	% 2.24
Avarlar	44.100	% 0,63	50.900	% 0.64
Yahudi	30.700	% 0,44	8.900	% 0,11
Diğer	166.000	% 2,36	169.900	% 2.14

Kaynak:^[1]

Ocak 1990 olaylarından sonra ülkede bulunan Rusların ve Karabağ'ın Ermeniler tarafından işgâlinden dolayı Ermeniler'in göçü yoğunlaşmıştır. Karabağ dışındaki Azerbaycan topraklarında artık hemen hemen hiç Ermeni yaşamamaktadır.

Toplam nüfus büyüme oranı %0,89'dur.

Yaş grubu - Toplam nüfustaki payı

0-14 - 33.0
15-29 - 28.9
30-44 - 17.7
45-59 - 12.0
60 + - 8.4

[değiştir] Yukarı Karabağ

Yüzölçümü: 4.388 km²
Nüfusu: 187.769 ( 1989 nüfus sayımı ; 145.403 kişi ermeni + 40.316 kişi türk + 2050 kişi diğer milletler olmakla )

Azerbaycan toprağı olan Karabağ bugün Ermeni işgali altındadır ve yaklaşık bir milyon Azeri Ermenilerin baskıları sonucu bölgeden göç etmeye zorlanmıştır.

Ermeniler, tüm Birleşmiş Milletler ve Agit kararlarına rağmen işgal ettikleri bölgelerden çekilmemektedirler.

Şah Abbas Cami

[değiştir] Din

Azerbaycan'da halkın %94'ü Müslümandır (çoğunluğu Şii). Halkın geri kalanı ise (yaklaşık %4'ü) Hıristiyandır (çoğunluğu Rus Ortodoks Kilisesi, Gürcü Ortodoks Kilisesi ve Malakan). Çok küçük bir bölümü ise Yahudidir.

Şimdiki Cumhurbaşkanı İlham Aliyev

[değiştir] Siyasal ve sosyal yapılanmalar

Azerbaycan'da faaliyetini sürdüren önemli partiler şunlardır:

[değiştir] Ekonomik ve sosyal yapı

1991'de bağımsızlığını aldıktan sonra, özellikle geçiş döneminin ilk yıllarında ekonomik alanda düşüşler olmuş ve para birimi olarak Manat'a bağlı kalmıştır. Ancak, Azerbaycan verimli tarım arazileri, doğalgaz, petrol ve demir cevheri bakımından zengin kaynaklara sahip bulunmaktadır. Ham petrol üretimi 2006' da günlük 600,000 varile ulaşmıştır.

Doğal gaz üretimi ise 1991 de 11 milyon m³ dur. Toplam doğalgaz rezervi 2 trilyon metreküp, petrol rezervlerin de 8 milyar varil olduğu savunulmaktadır. Ayrıca, petrokimya, yiyecek, giyim gibi hafif sanayi de vardır.

Turizm potansiyeli yüksek bir cumhuriyettir.
Bankacılık ve sigortacılık gelişme süreci göstermektedir.
En önemli ihracatı petroldur.
Petro-kimya ürünleri de ihracatta önemli yer tutmaktadır.

ayrıca inşaat sektöründe farklı gelişmeler olmuştur

İlk teleferik 2007 yılında Balakende hizmete açılmıştır.

[değiştir] Tarım ve Hayvancılık

Azerbaycan'ın yüzde 7'si tarıma elverişli topraklara sahiptir. Bu tarım topraklarının büyük bölümü de Kura ve Aras nehirleri etrafındadır ve ülkede, tarım büyük ölçüde sulamaya dayanmaktadır. Yetiştirilen başlıca ürünler tahıl, meyve, pamuk, çay, tütün ve üzümdür. Ayrıca, dut ağacından yılda 5.000 ton ipek kozası elde edilmektedir.

Azerbaycan tarımında ve ekonomisinde hayvancılığın da önemli yeri bulunmaktadır. En son verilere göre Azerbaycan'da 1,5 milyon sığır, 5 milyon koyun, 30 milyon kümes hayvanı bulunmaktadır. Arıcılık gelişmiştir.

Azerbaycan Ulusal Bankası

[değiştir] Sanayi

Azerbaycan'da sanayi sektörü net maddi üretimin % 48,3 (1992 tahmini) oluşturmaktadır.

Ağır Sanayi: Enerji, Metalurji, Makina, îmal, Kimya, Orman Ürünleridir.
Hafif Sanayi: Dokuma, dikiş, deri, kürk, kunduradır.

[değiştir] Ulaşım

Azerbaycan gelişmiş bir ulaştırma sistemine sahiptir.

Demiryolu: 2.090 km.
Kara Ulaştırması: Karayolu 30.400 km.
Deniz Ulaştırması: Hazar Denizi yoluyla yapılır.
Hava ulaştırması:Bakü hava limanından yapılmakta olup Ankara, İstanbul, Londra, Paris, Moskova, Taşkent, Astana, Bişkek, Pekin,Dubai,Milano,Kiev gibi dünyanın diğer bölgeleriyle bağlantılıdır.

[değiştir] Eğitim

Azerbaycan'da eğitimin tüm diğer Türk devlet ve topluluklarına göre çok ileri düzeyde olduğu görülür. 1991 istatistiksel verilere göre 4.775 okulda 1.503.000 öğrenci okumaktadır. Bugün okul sayısı 5.000'e, öğrenci sayısı 1.600.000'e ulaşmıştır.

Azerbaycan'da 6.500 kültür tesisi, 4.605 kütüphane, 125 müze, 125 müzik okulu, 43 halk tiyatro salonu, 3.680 kültür evi bulunmaktadır. Okuma yazma oranı %99,5'tir. Bakü-Azerbaycan Devlet Üniversitesi ve bağlı enstitüleri bütün bilimsel, teknik, sağlık, sanat kollarında eğitim-öğretim yapmaktadır. Çok sayıda yabancı öğrenci bulunmaktadır Türk öğrencilerin sayısı her geçen gün artmaktadır.türk öğrencileri başkanı metehan mollamehmetoğlu türk öğrencilerin baküde mezun olduktan sonrada bir çok iş girişiminde bulunmuşlar halen orada iş yaşamını sürdürmektedirler

[değiştir] Sağlık

Azerbaycan'da sağlık hizmetleri verilirken üçlü bir sistem uygulanmaktadır.

İlk müdahale sağlık memurlarıyla yapılmakta,
Bunların yetersiz kalması halinde hastalar, hastahanelere gönderilmekte,
Hastahanelerin yetersizliği durumunda ise hastalar üniversitelerdeki araştırma hastahanelerine yollanmaktadır.

Böylece Azerbaycan halkı eşit biçimde sağlık hizmetlerinden yararlanmaktadır.

[değiştir] Sosyal Güvenlik

Azerbaycan'da sosyal güvenlik ağı maliyetleri oldukça yüksek olup, GSMH % 18'ini tutmaktadır. Emeklilik yaşı olarak kadınlarda 55 yaş, erkeklerde ise 60 yaş koşulu aranmaktadır.

Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti ekonomik bağımsızlık kavramını benimsemiş ve 1991'den sonrada serbest piyasa ekonomisine geçerek dünyayla bütünleşmek istemiştir.

Ayrıca, özel mülkiyete izin verilmiş, borsa yasası çıkarılmış, devlet tahvilleri hazırlanmış, toprak kanunu ile topraksız çiftçiler topraklandırılmıştır. Kendi merkez bankasını kurmuş, düzenli bir vergilendirmeyi getirmiş ve ülkeye yabancı sermaye akışını sağlamıştır.

Birleşmiş Milletler, Agit, IMF gibi kuruluşların da üyesidir.

[değiştir] Karabağ Problemi

Ana madde: Karabağ Savaşı

1986'da Ermenistan Azerbaycan'nın Dağlık Karabağ bölgesini kontrol altına alıp kendi topraklarına katmaya çalışmaktadır. 1988 Ocak ayında, Ermenistan Rusya'nın yardımı ile Azerbaycan'a karşı baskısını arttırdı.^{[kaynak belirtilmeli]} 6 Mayıs 1989 tarihli Sovyetler Birliği Bakanlar Kurulunun kararı ile Dağlık Karabağ yönetiminde görevli olan bütün Azerbaycanlılar bölgeden çıkarıldı. 30 Kasım 1989'da Еrmenistan Meclisi SSCB’nin onayı ile Karabağ'ı kendi topraklarına katma kararı aldı. 20 Ocak 1990’da Sovyet yönetimi aldığı kararla ordusunu sürerek Azerbaycan'da saldırdı. 8 Ağustos 1991'de Еrmenistan’da bulunan son Azeri köyü olan Nüvedi de boşaltıldı. ^{[kaynak belirtilmeli]}

[değiştir] Resim Galerisi

Bakü (Dağüstü parkından görünüş)	Fuzuli heykeli	Saadet sarayı	Hükümet sarayı
Kız Kalesi	Sirvanşah Mozelesi	Azeri müzisyenler

[değiştir] İç bağlantılar

[değiştir] Kaynakça

^ Devlet İstatistik Komitesi

[değiştir] Dış bağlantılar

Azerbaycan Portalı

g • t • d

Asya ülkeleri

Orta Asya	Afganistan • Kazakistan¹ • Kırgızistan • Özbekistan • Tacikistan • Türkmenistan	Doğu Asya	Çin • Çin Cumhuriyeti (Tayvan)⁴ • Güney Kore • Kuzey Kore • Japonya • Moğolistan
Ortadoğu	Azerbaycan¹ • Bahreyn • Birleşik Arap Emirlikleri • Ermenistan¹ • Gürcistan¹ • Irak • İran • İsrail • Katar • Kıbrıs Cumhuriyeti^1,4 • Kuveyt • Lübnan • Mısır² • Suriye • Suudi Arabistan • Türkiye¹ • Umman • Ürdün • Yemen²	Güneydoğu Asya	Bruney • Doğu Timor³ • Endonezya³ • Kamboçya • Laos • Malezya • Myanmar • Singapur • Tayland • Vietnam
Hint Yarımadası	Bangladeş • Butan • Hindistan • Maldivler • Nepal • Pakistan • Sri Lanka	Diğer siyasî varlıklar	Abhazya^1,4 • Dağlık Karabağ^1,4 • Filistin⁴ • Güney Osetya^1,4 • Kuzey Kıbrıs⁴ • Rusya¹ (Sibirya)

¹ Kısmen Avrupa'da. • ² Kısmen Afrika'da • ³ Kısmen Okyanusya'da • ⁴ Belli oranda tanınan ve tanınmayan ülkeler

g • t • d Azerbaycan'ın yönetim birimleri
Rayonlar	Abşeron · Ağdam · Ağdaş · Ağcabedi · Ağstafa · Ağsu · Astara · Babek · Balaken · Berde · Beyləqan · Bilesuvar · Daşkesen · Deveci · Füzuli · Gedebey · Goranboy · Göyçay · Hacıkabul · İmişli · İsmayıllı · Cebrail · Celilabad · Culfa · Kelbecer · Kəngərli · Xaçmaz · Göygöl · Xızı · Hocalı · Hocavend · Kubatlı · Kürdemir · Laçın · Lankaran · Lerik · Masallı · Neftçala · Oğuz · Ordubad · Qabala · Qax · Qazax · Qobustan · Quba · Qusar · Saatlı · Sabirabad · Sadarak · Salyan · Samux · Şahbuz · Şaki · Şamakhi · Şamkir · Şarur · Şuşa · Siazan · Terter · Tovuz · Ucar · Yardımlı · Yevlax · Zengilan · Zaqatala · Zərdab
Kentler	Şirvan · Bakü · Gence · Hankendi · Xırdalan · Lankaran · Mingaçevir · Naftalan · Nahçıvan · Şaki · Sumqayıt · Şuşa · Yevlax
İtalik yazılı bölgeler Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ne dahildir.

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

Azerbaycan · Beyaz Rusya · Ermenistan · Gürcistan · Kazakistan · Kırgızistan · Moldova · Özbekistan · Rusya Federasyonu · Tacikistan ·

Gözlemciler: Türkmenistan

g • t • d Karadeniz Ekonomik İşbirliği (BSEC)
Üyeler	Arnavutluk · Azerbaycan · Bulgaristan · Ermenistan · Gürcistan · Moldova · Romanya · Rusya · Sırbistan · Türkiye · Ukrayna · Yunanistan
Gözlemciler	Almanya · Birleşik Devletler · Beyaz Rusya · Çek Cumhuriyeti · Fransa · Hırvatistan · İsrail · İtalya · Polonya · Slovakya · Tunus